نماز نخواندن کرگانی بر جنازه فردوسی

پس از آن که حکیم ابوالقاسم فردوسی، سرایندهٔ شاهنامه، از این جهان رخت بربست، در شهر سخن بسیار رفت. گروهی گفتند که او سالیان دراز در ستایش پادشاهان و بیگانگان شعر گفته است و از این رو شایستهٔ آیین مردمان دین دار نیست. چون پیکر او را برای نماز آوردند، شیخ ابوالقاسم کرگانی، که از بزرگان اهل عرفان بود، بر او نماز نگذاشت و گفت: «او عمر خویش در مدحِ کافران برده است، و من بر چنین کسی نماز نمی گزارم.»
مردم پیکر فردوسی را به خاک سپردند و این سخن در میان شهر پراکنده شد. اما همان شب، شیخ در حال خواب یا مکاشفه دید که فردوسی در باغ های فردوس جای گرفته است؛ در کاخ هایی روشن و آراسته، با جامه ای سبز و در میان نعمت های بهشتی. این دیدار، شیخ را شگفت زده کرد. زیرا آنچه دیده بود با آن داوری که در بیداری کرده بود سازگار نمی نمود.
شیخ پیش رفت و از او پرسید: «ای فردوسی، به چه کار و چه نیکی خدای تعالی تو را آمرزید و در بهشت جای داد؟»
فردوسی پاسخ داد: «مرا به دو چیز بخشیدند. نخست آن که تو بر من نماز نگذاشتی؛ زیرا آن کار سبب شد که دل من در پیشگاه خدا شکسته و نیازمند گردد و امیدم تنها به رحمت او باشد، نه به ستایش مردمان. دوم آن که در میان سخنان خویش، بیتی در یگانگی خدا سروده بودم و آن از سر اخلاص بود.»
آنگاه آن بیت را چنین خواند:

جهان را بلندی و پستی تویی
ندانم چه ایی؟ هر چه هستی تویی

یک متن کوتاه پندآموز به انتخاب سامانه برای شما

خردمند آن نیست که چون در کاری نادرست افتد، بکوشد تا از آن کار بیرون آید، خردمند آن است که بکوشد در کاری نادرست نیفتد.

شیخ چون این سخن شنید، دانست که داوری آدمیان همواره به ظاهر کارهاست، اما سنجش خداوند به باطن و اخلاص دل هاست. پس بامدادان این حکایت را برای مردمان باز گفت تا بدانند که رحمت خدا از داوری بندگان فراخ تر است و چه بسا سخنی راست یا دلی پاک، آدمی را به رستگاری رسانَد.

عطار نیشابوری در اسرارنامه خود این داستان را چنین آورده است :
شنودم من که فردوسی طوسی
که کرد او در حکایت بی فسوسی

به بیست و پنج سال از نوک خامه
به سر می برد نقش شاهنامه

به آخر چون شد آن عمرش به آخر
ابوالقاسم که بُد شیخ اکابر

اگرچه بود پیری پر نیاز او
نکرد از راه دین بر وی نماز او
...
ادامه شعر را می توانید در اسرار نامه عطار نیشابوری بخوانید.
--------------
پی نوشت:
ابوالقاسم کُرَّگانی، عبدالله بن علی طوسی، عارف بزرگ خراسان می باشد. البته نسبت او به گونه هایی متفاوت آمده است، اما با توجه به وجود دهکده کورگان که اینک از توابع شهر مشهد است، به نظر می رسد که نسبت کرگانی درست تر باشد بعضی از مؤلفان نسبت او را به صورت کرجانی آورده اند که معرب کرگانی است.